“Meditatie helpt je onderscheid te maken tussen wat werkelijk belangrijk is en wat slechts oppervlakkig is. Ze brengt je terug naar het innerlijke licht..“

Hoe ben jij in aanraking gekomen met het soefisme?

Dat is gekomen in 1979, ik was toen 27, ik was op zoek naar een vorm van meditatie beoefening, en ik leerde in die periode ook mijn vrouw kennen. Zij was aangesloten bij een soefi centrum in Antwerpen en ze zei: ‘je kan eens meegaan’. Ik was inderdaad wel aangetrokken, hoewel ik Inayat Khan helemaal niet kende. Wat later bestudeerde ik zijn werk en zag ik hoe diepzinnige onderwerpen zo eenvoudig benaderd werden, wat ik erg aantrekkelijk vond. Wat me nog erg aantrok, was zijn boodschap die zo universeel is. Zelf was ik katholiek opgevoed door mijn ouders, vooral door mijn vader. We baden elke dag de Rozenkrans of de ‘Paternoster’ zoals men dat hier in Vlaanderen zegt. We gingen ook elke zondag naar de mis, maar vaak ook nog in de week en dan moesten wij dikwijls ook nog mee ook! (lachen)

Heb je dat als fijn ervaren of niet?

Toch wel, want de Christusfiguur, sprak me geweldig aan. Wat me minder aansprak, was dat dit gemonopoliseerd werd als één religie. Dat vond ik gek en als 14-15-jarige begon ik dat anders te zien. Mijn vader heeft dat aanvaard. Zo heb ik me meer en meer verdiept in het christianisme. Ik heb wiskunde gestudeerd maar nadien ook godsdienstwetenschappen, ik mocht dus ook Godsdienst geven. Maar dat heb ik niet gedaan. De herinnering aan de godsdienstlessen die ikzelf als kind kreeg… daar bleef niets van hangen. Ik denk dat je beter Godsdienstles kunt geven in een les die geen Godsdienstles is. Want in de Godsdienstles moet je erover praten en als je het bijvoorbeeld in de wiskundeles aan de orde stelt, is dat helemaal anders. Zo heb ik dat gedaan en dat vonden de leerlingen geweldig. Ik begon elke wiskundeles met een gebedje, meestal een tekst van Inayat Khan. Het was een katholieke school, maar ik mocht toch eigenlijk wel doen wat ik wou. Als ik nu nog leerlingen tegenkom, dan zeggen ze: meneer van de wiskunde weet ik niets meer, maar de filosofische gesprekken, dat herinner ik me nog heel goed. Van elke mogelijkheid om er wat dieper op in te gaan, maakte ik gebruik en dat was heel boeiend. Dus ik ben blij dat ik de keuze heb gemaakt om geen Godsdienst te geven.

Heb je veel aan de studie Godsdienstwetenschappen gehad?

Akbar: Het was wel heel theoretisch, natuurlijk heb je er wel iets aan als achtergrond, maar qua geloof… je gaat zeker niet dieper geloven (in de zin van ‘faith’). Het is een wetenschappelijke benadering van iets wat je niet wetenschappelijk kunt benaderen.

Wat was er in het soefisme dat je onmiddellijk aansprak? Je hebt er al iets over gezegd.

Het universele karakter sprak kreeg meer en meer een vaste waarde in. Voor mij was het duidelijk dat de Christusfiguur naast Boeddha of wat dan ook kon staan. Naar mijn gevoel waren het uitdrukkingsvormen van eenzelfde waarheid. Ik was blij dat ik van thuis uit een basis heb gekregen, maar ik voelde in mezelf de nood naar verruiming. Ook op studievlak zocht ik in zekere zin naar verruiming: wetende dat ik voor wiskunde niet echt begaafd was, en heel wat beter was in talen. Maar ik ben een weegschaal en daarom dacht ik: dat wil ik in evenwicht krijgen, dus, ik ga wiskunde studeren. En dat in de universiteit van Antwerpen die het vier jarig wiskunde-onderricht voor het eerst inrichtte. Als kersverse nieuwe universiteit wilde zij zichzelf bewijzen: wij waren met 57 studenten, en bij de eerste zit waren er maar 9 studenten door, allemaal werkers, maar ik was daar niet bij. Bloed en tranen heb ik gezweet om de 2de zit te halen…. maar het is me gelukt. Het was de theoretische wiskunde die me intrigeerde, niet de toegepaste wiskunde, hoe men in de wiskunde bijvoorbeeld het begrip oneindig benaderde. En ook het onderdeel logica dat me vertrouwd maakte met de verschillende bewijsvormen: deductief en inductief. Pir Vilayat deed ons veel later inzien dat deze logica maar een erg beperkt toepassingsveld heeft.

Religies zijn voor mij verschillende uitdrukkingsvormen van dezelfde waarheid.

Heeft het raakvlakken: spiritualiteit en wiskunde?

Ja in zekere zin wel. Wiskunde is eigenlijk gebaseerd op ‘axioma’s’. Een axioma is een aanname, dat wil zeggen: een vaststelling die men doet en die niet bewezen hoeft te worden, die zo aanvaard wordt. En zo moeten er zo weinig mogelijk zijn om een theorie op te bouwen, bijvoorbeeld de meetkunde van Euclides, die we allemaal geleerd hebben in de school, is gebaseerd op 5 axioma’s. Dingen waar moeilijk aan getwijfeld kan worden, dat neemt men aan zonder bewijs. Eeuwen later is men nagegaan wat er gebeurt als je een axioma wijzigt. En men kwam tot de vaststelling dat die meetkunde het universum beter kon verklaren dan de euclidische meetkunde zelf. Als je nu in de religie, godsdienst bekijkt, dan doet men eigenlijk hetzelfde, men gaat uit van een axioma, namelijk dat God bestaat. Dan kun je zeggen: ja, als je zoiets stelt, dan kan je daar een theorie op bouwen, wat in zekere zin die godsdiensten ook doen, en dan is natuurlijk de vraag: wat gebeurt er als je dat niet zou veronderstellen, dat axioma dat God bestaat. Dan krijg je een mindspel, want eigenlijk is het de mind die de hele tijd bezig is. En daarom denk ik dat Murshid zegt: “Beter dan in God te geloven is God tot waarheid maken in je wezen”. Dat blijf ik een geweldige uitspraak vinden omdat het de wiskunde duidelijk overstijgt; je zit daar op een andere dimensie.

Wat je meteen aansprak in het soefisme, is dat veranderd in de loop der jaren of is dat nog steeds zo? Is dat het belangrijkste in het soefisme?

Wel, de boodschap van Inayat Khan is voor mij nog altijd het belangrijkste, gezien het feit dat dat Hij zeer duidelijk is over ingewikkelde onderwerpen en erg ‘to the point’. Malika en ikzelf hebben nadien natuurlijk ook Pir Vilayat goed leren kennen. We hebben hem ruim 20 jaar gevolgd, in zijn retraites, kampen en in Suresnes toen hij daar was. Het grappige was dat, hoe duidelijk Inayat Khan was in zijn uitleg, zo complex ik Pir Vilayat in het begin ervaarde toen we naar zijn voordrachten gingen. Ik herinner me, dat Malika en ikzelf naar een retraite gingen van Pir Vilayat in Nederland, zoiets tussen 1980 of 1981. Ik zat naar hem te luisteren en dacht: wat zegt hij nu toch allemaal? Maar ik bleef wel die 3 dagen helemaal uitzitten, en eigenlijk wel geboeid door iets, maar ik kon er niks van maken! Maar ik bleef volhouden en dacht: als dat de zoon is van Murshid, dan moet daar iets achter zitten, en ook omdat mijn vrouw er wel iets mee kon. Zij voelde Pir’s voordracht intuïtief aan. Stilaan kreeg ik dan door dat Pir’s persoonlijkheid een sfeer overdroeg in de retraites die hij de hele tijd over heel de wereld gaf, en wel een sfeer waardoor je zijn vader uit het lezen van zijn boeken nog dieper kon begrijpen, dat werd meer en meer duidelijk. Nu – hij is intussen meer dan 20 jaar overleden – beluister ik nog regelmatig opnames van hem, precies om die sfeer terug te kunnen op te halen en te voelen, en dat voel ik dan meestal direct als ik hem hoor. Dat heb ik minder als ik opnames opzet van andere meesters. Pir Vilayat heeft die overdracht heel sterk vind ik, het is een sfeer die je optilt en het brengt je op een niveau waar je zelf anders moeilijk geraakt. Pir Vilayat had een inzicht wat we niet vaak konden meemaken. Hij kon door je heen zien, recht in je ziel, naar wat in potentie in jou aanwezig is. En als hij die potentie in jou zag, dan bevestigde hij dat door bijvoorbeeld je een inwijding te geven. En het effect daarvan is dan dat je dan zelf bewust wordt van die potentie… dat was zijn manier van handelen.

Je zei dat je ook kampen had gevolgd van Pir Vilayat, zijn jullie daar vaak geweest?

Ja daar zijn we toch heel regelmatig geweest, vanaf de jaren 80, hij is overleden in 2004, dus toch wel 20 jaar lang.

Kun je iets vertellen over wat je daar ervaren hebt?

Het heeft inderdaad veel veranderd in ons leven, heel veel eigenlijk. In die zin dat het al vlug het belangrijkste werd voor ons leven, namelijk om die boodschap in eenvoud uit te kunnen dragen.
Naast het lesgeven heb ik ook in een centrum in Antwerpen cursussen en workshops gegeven, waar mensen met Hazrat Inayat Khan kennis konden maken, want ik zag dat veel mensen hem niet kenden. Die sessies hebben gemaakt dat in Vlaanderen mensen tot het soefisme zijn gekomen, en zo zijn in België de dingen een beetje kunnen groeien.

Hoe reageerde en reageert jouw omgeving erop dat jij soefi bent? Hebben ze belangstelling of helemaal niet?

Wat familie betreft is dat een beetje wisselend, sommigen vinden het prima maar verder niet. Ook een paar die zelfs mureed zijn geworden, maar het niet hebben doorgezet. Vijandigheid heb ik nooit gevoeld.

Je ontmoet geen weerstand?

Weerstand niet, in de school gaf ik ook wel eens meditaties zonder het die naam te geven, dat ging heel goed eigenlijk. Het hangt er helemaal van af hoe je het zelf voorstelt. Voor mij was het allemaal één, soefisme en christianisme was voor mij één. Ik zag daar geen onderscheid in en men heeft dat bij mij ook nooit gevoeld, denk ik.

Jullie zijn het centrum begonnen, hoe is dat gegaan?

Het centrum opbouwen, dat was niet zo eenvoudig eigenlijk, dat begon in Brussel in de negentiger jaren van vorige eeuw. We zijn begonnen met meditaties geven, dat hebben we een hele tijd volgehouden, zo’n 10 jaar. Het was een hele afstand van Antwerpen naar Brussel, telkens voor enkele mensen, het was geen grote groep. En we zijn onszelf blijven ontwikkelen met Pir Vilayat, en later mede met Siddiq. We verhuisden 25 jaar geleden naar den buiten waar we begroet werden door een mooie, grote veldslang die uit de garage kwam. Nadien zakte de vloer van onze garage middendoor en het besluit om daar een nieuwe stille ruimte van te maken was zeer vlug genomen en de auto vloog onder een afdak. En nu hebben we daar, nu al zo’n 20 jaar, een centrum. Dat is allemaal heel goed gegaan. En dan was er Covid; dan kwamen de mensen een tijd niet meer, en ging het allemaal per zoom. Het gevolg van zoom was dat er veel meer mensen de meditaties volgen Het is dus wel anders van karakter geworden, maar dat is nu eenmaal zo. Het heeft voordeel gehad, die zoom, maar ook een nadeel. Toch krijg ik het gevoel dat ook via zoom gezamenlijk mediteren best mogelijk is, zeker op regelmatige basis. Malika, die zo’n 14 jaar geleden met steun van Pir Zia de Nayazsisterbrotherhood oprichtte, geeft dit nu ook per zoom. Samen geven we ook Githaklassen en die doen we enkel ter plaatse in ons centrum, niet per zoom.

Ik ken jou als meditatieleraar, is meditatie het belangrijkste volgens jou op het soefipad?

Meditatie is voor mij wel het belangrijkste. Ik ben ook (eerste) cherag en ik heb een tijd erediensten georganiseerd en dergelijke. Ik ben ook naar Nederland gekomen om erediensten te geven, maar ik vond dat meditatie meer mijn weg is. Het hangt ervan af welke persoonlijkheid je hebt, je hebt mensen die vooral in de verheerlijking zitten, in de verering, en dan zijn erediensten aangewezen. En je hebt mensen die liever naar binnen gaan, iets willen doorgronden naar binnen toe, dat zijn twee tegenovergestelde richtingen, ik reken mezelf bij dit laatste.

Wat is volgens jou de uitwerking van meditatie op de mens?

Ik denk dat het gevolg kan zijn, als het enigszins lukt om naar binnen te gaan, dat je onderscheid kan maken tussen wat echt belangrijk is en wat minder belangrijk is. Ik denk dat wij in ons gewone bewustzijn te veel bezorgd zijn om oppervlakkige dingen, die ons helemaal overhoop halen terwijl ze op zich niet essentieel zijn. En het tweede punt is: je krijgt in het gewone bewustzijn van alledag niet altijd contact met je zielstoestand, je oorspronkelijke onschuldige toestand, en toch is dat belangrijk, anders ga je na verloop van tijd het geloof in jezelf verliezen. En er is niks erger dan het geloof in jezelf verliezen. Dus meditatie kan helpen om het ziel- contact te leren ontdekken, om te ervaren dat je een wezen van licht bent. En als er dan duisternis is in de situatie waar je in zit, dan kan je tenminste terugwerken naar dat innerlijke licht. Dat is alleen mogelijk als je dat licht ook opzoekt in jezelf. Het gaat niet altijd vanzelf, zo ervaar ik het zelf ook, je moet het blijven opzoeken. Maar het is met elke oefening zo, als je piano speelt is dat ook zo, als je niet volhoudt dan komt het er gewoon niet van, dus het is een kwestie van volhouden. En men ziet niet direct resultaat.

Maar wij zijn niet gewend om stil te gaan zitten en naar binnen te keren, dat is zo niet van deze maatschappij.

Wij worden meer en meer door steeds meer technische hulpmiddelen naar buiten getrokken. Ik vind het fantastisch al die middelen, ik ga er ook graag op in, maar ik neem ook momenten dat ik zeg: Nu sluit ik de deur om nu naar binnen te gaan.

Je bent op een gegeven moment begonnen op de ney te spelen, hoe is dat gegaan? Hoe ben je daartoe gekomen?

Dat is ondertussen zo’n 30 jaar geleden dat ik geboeid werd door dit instrument, ik heb een beetje blokfluit gespeeld, maar met de klank ervan was ik nooit tevreden. Ik vond het een te gestileerde klank, die de adem weinig, laat staan niet weergaf. De ney daarentegen doet dat wel, je hoort er de hele tijd de adem door, wat me echt fascineerde. Ik zocht iemand die me daarin kon helpen, en vond een oude Turkse leraar in Brussel, die me de beginselen gaf wat heel zwaar is geweest, ik had een maand nodig om er enige klank uit te krijgen, laat staan om er verschillende tonen en nuances uit te krijgen, dus is het een heel lastig proces geweest. Het blazen is nog altijd moeilijk, de juiste stand is moeilijk, de mondstand is moeilijk, je moet alle nuances met je mond maken, het vraagt heel veel oefening. De oefening is in die zin vermoeiend, dat je voor een tijd veel adem moet geven; het is niet niks en ik heb op een gegeven moment opgegeven omdat ik geen vorderingen maakte. Maar ik kreeg heimwee, en ben er weer mee begonnen en nu speel ik een beetje beter, maar ik heb niet het opzet om er iets mee te bereiken, maar gewoon als hulpmiddel bij meditatie… de weeklacht van het riet dat naar vereniging met het rietbed verlangt waaruit het werd losgesneden…

Is het ook een vorm van meditatie, of zie je dat niet zo?

Het gaat om het brengen van een juiste sfeer afstemming, eerder dan meditatie, een juiste sfeerafstemming om tot meditatie te komen. Ik kan er nog niet zo in opgaan als sommige grote ney-spelers, daarvoor moet je dan ook erg goed kunnen spelen om het zo te ervaren.

Je zei dat je blokfluit speelde, speel je nog andere muziekinstrumenten?

Ik heb vroeger een beetje pianogespeeld, maar ik ben vroeg gestopt, dus beheers ik het niet zo goed. Om mezelf daarin vrij spel te geven, speel ik nu af en toe op een keyboard, niet om er iets fatsoenlijks uit te krijgen, maar gewoon om mezelf los en vrij te amuseren! (Akbar lacht)

Hoe zie jij het universeel soefisme in de wereld, nu en voor de toekomst? Heb je daar ideeën over?

De tijdgeest evolueert zeer snel tegenwoordig maar anderzijds ben ik er ook niet zo ongerust over, omdat ik ergens innerlijk voel, dat niets blijft zoals het is, dingen veranderen voortdurend, en dat is ook wel goed denk ik. Naar mijn gevoel gaat de boodschap wel door maar niet zoals wij dat beleefd hebben. Ik denk dat die manier over haar hoogtepunt heen is. Trouwens als we nu zien welke strijd er geweest is in Nederland, tussen de verschillende takken van diezelfde stroming, ja dan voel je dat die tijd aan het voorbijgaan is. Zolang men daarin blijft hangen, gaat men naar mijn gevoel, niet vooruit.

Maar Pir Zia trekt wel jongeren aan toch?

Akbar: Ja dat klopt en Pir Zia probeert dingen bijeen te brengen die versnipperd waren, het voelt zeer heilzaam dat Pir Zia de geschikte persoon is om dat alles bijeen te brengen. Nu is hij een hele tijd vooral werkzaam in Amerika en dat maakt dat hij daar nu veel volgelingen kent. Maar wanneer hij meer in Suresnes zal zijn, zal het hier ook meer en meer vorm krijgen.

Maar Hazrat Inayat Khan heeft toch gezegd dat het soefisme in de toekomst de wereldreligie zal zijn? Zie jij dat ook zo?

Ik denk dat inderdaad dat stukje al bezig is, als je nu de universele eredienst bekijkt, die de verschillende wereldgodsdiensten naast elkaar zet op een altaar, dat is voor geen enkel mens nog een probleem. Vroeger was dat een probleem, voor mijn vader zou dat moeilijk geweest zijn. Voor nu is dat geen probleem, nou ja, meestal, omdat ze er niet mee bezig zijn.

Als je het woord soefisme laat vallen, denken mensen al gauw aan de Islam, de aanslagen van geradicaliseerde moslims, zie jij dat ook zo?

In Nederland is dat sterker in dan België, denk ik. Murshid heeft ook eens gezegd dat hij soefisme geen ideale naam vond voor wat hij wilde brengen, maar dat hij eigenlijk geen andere naam had.
Dus ik denk dat hij ook al een beetje met dit item zat:
‘What’s in a name?” zou men hier kunnen besluiten.