Een wereld verschijnt

Een wereld verschijnt,
Michael Pollan
Arbeiderspers 2026

Wat is bewustzijn?

Deze eenvoudige vraag heeft generaties wetenschappers en filosofen in verwarring gebracht. Michael Pollan heeft er onlangs een uitstekend boek over geschreven. Hij interviewde talrijke vooraanstaande specialisten op dit gebied in een poging zijn inzicht te vergroten. Waarom zou iemand met spirituele interesse, bijvoorbeeld jij, dit boek moeten lezen? Je spirituele ervaringen veranderen niet en worden ook niet van hogere kwaliteit als je meer weet over je bewustzijn, dat de ontvanger is van deze ervaringen. Een radio wordt niet informatiever of vermakelijker als je weet hoe hij werkt.

En toch is het van belang. Pollan doet verslag van de nieuwste ontwikkelingen op dit gebied. Hij laat zien dat de veelgebruikte vergelijking van onze hersenen met een computer niet houdbaar is en het begrip van bewustzijn juist in de weg staat. In tegenstelling tot computers moeten bewuste wezens vechten tegen veranderingen in hun omgeving die het evenwicht bedreigen in hun bloeddruk, in veranderingen in de beschikbaarheid van voedingsstoffen, in ademhalingsfrequentie of lichaamstemperatuur. Alles hangt af van het tijdig verwerken van informatie uit de buitenwereld en het op de juiste manier daarop reageren. Want anders dreigt de dood van het systeem. Een computer, die uit hardware is opgebouwd, heeft geen last van dit soort bedreigingen. Daarom is het onwaarschijnlijk dat zo’n machine ooit echt bewustzijn zal ontwikkelen, hoewel programmeurs in staat zijn om dit tot op verbazingwekkende hoogte te simuleren.

Wanneer we bewustzijn zo definiëren, zijn mensen niet de enige levende wezens die het bezitten. De wetenschap laat zien dat ook dieren en planten bewustzijn hebben. Sommige wetenschappers beweren dat zelfs materiële objecten er in zekere mate over beschikken, iet wat panpsychisme wordt genoemd. Dat idee bestaat al eeuwenlang in de wereld van de spiritualiteit. De Indiase mysticus Inayat Khan stelt in een van zijn Aforismen: ‘Alle wezens, inclusief bomen en planten, rotsen en bergen, oceanen en rivieren, zijn gebedsvol; en allen bereiken zij die spirituele top die het ware verlangen van elke ziel is.’

Wanneer we deze verbondenheid met het hele universum daadwerkelijk kunnen ervaren, kunnen we onszelf vergeten. Dit vinden we terug in verslagen van visioenen, bijna-doodervaringen of momenten van pure gelukzaligheid.

Aan het einde van zijn zoektocht is Pollan veel beter geïnformeerd dan voorheen, maar hij snapt nog steeds niet wat bewustzijn is. Dan volgt hij een zenretraite en kijkt vanuit een grot naar de nachtelijke hemel. Plotseling overspoeld een golf van verbondenheid hem en dan beseft hij dat bewustzijn geen probleem is dat opgelost moet worden, maar een praktijk die geleefd moet worden. Dit toont aan dat een oud gezegde vandaag de dag nog steeds geldt: ‘De waarheid kan niet gevonden worden door te zoeken, maar alleen zoekers zullen haar vinden.’

Lees dit boek. Het mysterie van het bewustzijn zal het zet je wel aan het denken, want het bevat tal van openbaringen.
Zoals Pollan, een begenadigd stilist, zegt: ‘We weten minder van denken dan we denken te weten.’

Martin van der Graaff